Το Θωρηκτό Αβέρωφ αποκτά Ψηφιακό Μουσείο παγκόσμιας εμβέλειας

Έχοντας ως γνώμονα την ανάδειξη και προβολή της ναυτικής στρατιωτικής ιστορίας της Ελλάδας στο ευρύ κοινό με σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία, ο Περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς υπέγραψε πρόσκληση που απευθύνεται προς το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, το οποίο καλεί να υποβάλει τις προβλεπόμενες προτάσεις για τη δημιουργία Ψηφιακού Μουσείου που θα αφορά το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ».

Η εν λόγω πρόσκληση εντάσσεται στο Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Αττική» 2021–2027, συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) και αφορά τον Ειδικό Στόχο «Πολιτισμός και Βιώσιμος Τουρισμός», ο οποίος αποσκοπεί στη βιώσιμη αξιοποίηση του πολιτιστικού αποθέματος της χώρας μας μέσω καινοτόμων τεχνολογικών και ψηφιακών παρεμβάσεων.

Η συνολική συγχρηματοδοτούμενη δημόσια δαπάνη ανέρχεται στο ποσό των 1.600.000 ευρώ, ενώ η υποβολή των σχετικών προτάσεων εκ μέρους του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας προβλέπεται να ολοκληρωθεί έως τις 28 Ιανουαρίου 2026.

Η υλοποίηση της δράσης αποτελεί μια ολοκληρωμένη πολιτιστική και τεχνολογική παρέμβαση, η οποία θα επιτρέψει την ψηφιοποίηση, επιστημονική τεκμηρίωση και προβολή του πολιτιστικού αποθέματος του Θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ», της ιστορικής ναυαρχίδας του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, που για περισσότερο από έναν αιώνα αποτελεί το διαχρονικό σύμβολο της ανεξαρτησίας, της ναυτικής ισχύος και των αγώνων του Έθνους μας.

Μέσω της πρόσκλησης επιδιώκεται η συνολική αναβάθμιση του Μουσείου με τη δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου, τη διαμόρφωση σύγχρονων διαδραστικών εκθεμάτων και την ανάπτυξη διαδικτυακής πύλης προβολής του περιεχομένου με χρήση καινοτόμων εφαρμογών.

Ειδικότερα, στο πλαίσιο της δράσης περιλαμβάνονται:

– Η εκπόνηση των απαιτούμενων μελετών (μουσειολογική, μουσειογραφική, εφαρμογών).

– Η συστηματική ψηφιοποίηση και επιστημονική τεκμηρίωση του υλικού του Μουσείου (αρχειακό, φωτογραφικό, οπτικοακουστικό κ.ά.).

– Η ανάπτυξη ολοκληρωμένων εφαρμογών για τη διαχείριση, ανάδειξη και προβολή του πολιτιστικού περιεχομένου.

– Η δημιουργία ολοκληρωμένων ψηφιακών παραγωγών.

– Η προμήθεια και εγκατάσταση των απαιτούμενων πληροφοριακών και τηλεπικοινωνιακών υποδομών και συστημάτων ασφαλείας.

– Η ανάπτυξη σύγχρονης διαδικτυακής πλατφόρμας, που θα φιλοξενεί το ψηφιακό μουσείο και θα παρέχει διαδραστικές και εκπαιδευτικές εφαρμογές για μαθητές, οικογένειες, ερευνητές και γενικό κοινό.

Με τον τρόπο αυτό, το Μουσείο Θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ» αναβαθμίζεται ουσιαστικά, αποκτώντας μια νέα δυναμική και προσελκύοντας ευρύτερο κοινό, με ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαιδευτική διάσταση και την προσβασιμότητα.

Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, δήλωσε σχετικά με τη δημιουργία Ψηφιακού Μουσείου για το Θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ»:  

«Το Θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» επί τέσσερις δεκαετίες συνεισέφερε τα μέγιστα στην επίτευξη των εθνικών στόχων.  Είναι συνδεδεμένο με εμβληματικές στιγμές της σύγχρονης Ιστορίας μας. Ο ρόλος του ήταν καθοριστικός στις επιχειρήσεις Απελευθέρωσης των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, με κυβερνήτη τον Σοφοκλή Δούσμανη. 

Η ανάδειξη της ιστορίας του Θωρηκτού «Γεώργιος Αβέρωφ», με την αξιοποίηση  των σύγχρονων ψηφιακών μέσων, θα προσφέρει τη δυνατότητα ιδίως στις νέες Ελληνίδες και τους νέους Έλληνες να γνωρίσουν τις στιγμές δόξας που προσέφερε στην Πατρίδα η ιστορική ναυαρχίδα του Πολεμικού Ναυτικού.

Η συλλογική εθνική μνήμη αποτελεί κύριο ταυτοτικό στοιχείο του νέου Ελληνισμού. Η ανάδειξή της αποτελεί μία από τις κύριες  προτεραιότητες του  Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, ως στέρεο θεμέλιο της Εθνικής Ύπαρξης».

Από την πλευρά του, ο Περιφερειάρχης Αττικής, Νίκος Χαρδαλιάς, τόνισε:

«Με τη σημερινή μας απόφαση, κάνουμε ένα σημαντικό βήμα μπροστά, για τη διατήρηση και ανάδειξη της ιστορικής μας μνήμης μέσα από τα εργαλεία που μας προσφέρει η ψηφιακή εποχή. Το Θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» αποτελεί ένα ζωντανό σύμβολο της ναυτοσύνης του Έθνους μας, της πίστης, της ελευθερίας και της αυτοθυσίας. Στόχος μας είναι να το αναδείξουμε όπως του αξίζει: με τεχνολογικά προηγμένα μέσα, με σεβασμό στην ιστορική του αξία, και με καινοτόμες προσεγγίσεις που απευθύνονται σε όλες τις ηλικίες.

Η Περιφέρεια Αττικής επενδύει σταθερά στην πολιτιστική και εκπαιδευτική ανάπτυξη, στη σύνδεση της ιστορίας με την τεχνολογία, και στη δημιουργία εμπειριών που εμπνέουν, συγκινούν και διαπαιδαγωγούν. Το ψηφιακό Μουσείο του «Αβέρωφ» θα αποτελεί, όχι μόνο ένα κόσμημα πολιτισμού, αλλά κι ένα εργαλείο γνώσης, που θα φέρει την ελληνική ναυτική ιστορία πιο κοντά στη νέα γενιά και στο ευρύ κοινό εντός και εκτός συνόρων».

Η ιστορία του πλοίου

Δέκα χρόνια μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897 το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό διέθετε μια ελάχιστη δύναμη απαρχαιωμένων τορπιλοβόλων και τριών γαλλικών θωρηκτών που είχαν κατασκευασθεί το 1889. Η επιτακτική ανάγκη για τη δημιουργία αξιόμαχου στόλου είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του στόλου – στα τέλη του 1908 – με τέσσερα καινούρια αγγλικά και τέσσερα γερμανικά αντιτορπιλικά. Σε αυτά επρόκειτο να προστεθεί το Θωρακισμένο-Καταδρομικό «Γ. Αβέρωφ», η Δόξα του Πολεμικού Ναυτικού.

Για την ανανέωση του Στόλου η τότε κυβέρνηση Μαυρομιχάλη είχε απευθυνθεί στα Ναυπηγεία Ορλάντο στο Λιβόρνο της Ιταλίας, όπου εκείνη ακριβώς την εποχή κατασκευαζόταν ένα θωρακισμένο–καταδρομικό το οποίο είχε παραγγελθεί και επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί από το Ιταλικό Ναυτικό. Όμως, η ακύρωση της παραγγελίας από τη μεριά των Ιταλών και η άμεση προκαταβολή του 1/3 της συνολικής αξίας του πλοίου επέτρεψαν την απόκτηση του θωρηκτού από την Ελλάδα. Το ποσόν της προκαταβολής προήλθε από τη διαθήκη του Γεωργίου Αβέρωφ και ανήρχετο σε 8.000.000 εκατομμύρια χρυσές δραχμές, ενώ το υπόλοιπο ποσό των 15.650.000 χρυσών δραχμών καλύφθηκε από το Ταμείο Εθνικού Στόλου (Τ.Ε.Σ.). Η κυβέρνηση δαπάνησε 23.650.000 δρχ. για την απόκτηση του. Τα 8.000.000 δρχ. προέρχονταν από το 20% της συνολικής κληρονομιάς του Γεωργίου Αβέρωφ, που παραχώρησε με τη διαθήκη του στο Ταμείο Εθνικού Στόλου το 1899 (χρονολογία δημοσίευσης της διαθήκης).

Η διαθήκη όριζε ότι το 1/5 της περιουσίας του (20 μερίδια) παραχωρείται για τη ναυπήγηση ισχυρού καταδρομικού πλοίου που θα φέρει το όνομα του και διασκευασμένο κατά τέτοιον τρόπο ώστε να χρησιμεύει ως Εκπαιδευτικό πλοίο Σχολής Ναυτικών Δοκίμων προς την πρακτική και θεωρητική τελειοποίηση αυτών. Το υπόλοιπο ποσό 14.300.000 καλύφθηκε εξ’ ολοκλήρου από το Ταμείο Εθνικού Στόλου (Τ.Ε.Σ.). Αξίζει να σημειωθεί ότι και οι Τούρκοι είχαν ενδιαφερθεί για την αγορά του πλοίου

Το 10.200 τόνων θωρακισμένο εύδρομο (όπως ακριβέστερα περιγράφεται) είχε ιταλικές μηχανές 19.000 ίππων, 22 γαλλικούς λέβητες, γερμανικές γεννήτριες και αγγλικά πυροβόλα 190 και 234 χιλιοστών τύπου ARMSTRONG. Η μέγιστη ταχύτητα που ανέπτυσσε το Θωρηκτό ήταν 23 κόμβοι. Το «Γ. Αβέρωφ» καθελκύστηκε στις 12 Μαρτίου (27 Φεβρουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο) 1910 και την 1 Σεπτεμβρίου 1911 κατέπλευσε στο Φάληρο, όπου έγινε δεκτό από τους Έλληνες με ενθουσιασμό.

Το Θωρηκτό δεν άργησε να γνωρίσει το βάπτισμα του πυρός. Τον Οκτώβριο του 1912, με την έναρξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, το «Γ.Αβέρωφ», επικεφαλής του Στόλου του Αιγαίου υπό τον Ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, απέπλευσε προς τα Δαρδανέλια. Κατέλαβε τη Λήμνο και στον όρμο του Μούδρου εγκαταστάθηκε το προχωρημένο αγκυροβόλιο του Στόλου. Ακολούθησε η κατάληψη του Αγίου Όρους, των νησιών του βορείου και ανατολικού Αιγαίου (Θάσος, Σαμοθράκη, Ίμβρος, Τένεδος, Αγ. Ευστράτιος, Μυτιλήνη, Χίος). Η σύγκρουση με τον τουρκικό στόλο ήταν πλέον αναπόφευκτη. Ο Ναύαρχος Κουντουριώτης έδωσε επιθετικό χαρακτήρα στον ελληνικό σχεδιασμό. Διέταξε το στόλο του να αρχίσει να πλέει από βορρά προς νότο, οπότε ο οθωμανικός στόλος εμφανίσθηκε στην έξοδο των Στενών. Τότε, ο Κουντουριώτης απηύθυνε το περίφημο σήμα του στα ελληνικά πλοία που συνέπλεαν με το «Γ. Αβέρωφ»: «Με την δύναμιν του Θεού και τας ευχάς του Βασιλέως μας και εν ονόματι του Δικαίου πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου και με πεποίθησιν προς την νίκην εναντίον του εχθρού του Γένους». Η έκβαση των Ναυμαχιών της Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912) και της Λήμνου (5 Ιανουαρίου 1913) που ακολούθησαν, διέλυσε τις προσδοκίες του Σουλτάνου και της Υψηλής Πύλης για τον έλεγχο του Αιγαίου. Ο οθωμανικός στόλος δεν θα επιχειρούσε πια νέα έξοδο στο Αιγαίο.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 αποτελούν αναντίρρητα την πλέον ένδοξη πολεμική περίοδο του θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ». Με την έναρξη των εχθροπραξιών, τον Οκτώβριο του 1912, ο ελληνικός στόλος κλήθηκε να πετύχει έναν ιδιαίτερα δύσκολο συνδυασμό πολλαπλών στόχων: να εμποδίσει την έξοδο του οθωμανικού στόλου στο Αιγαίο, να αποκτήσει την κυριότητα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου, να εμποδίσει τη μεταφορά οθωμανικών στρατευμάτων και εφοδίων προς τα ηπειρωτικά μέτωπα των Βαλκανίων, καθώς και να προστατεύσει τις αντιστοιχείς θαλάσσιες μεταφορές της Ελλάδας και των συμμάχων της. Η επιτυχής έκβαση των ελληνικών επιτελικών σχεδιασμών ήταν αποτέλεσμα τριών κυρίως παραγόντων: των αυξημένων επιχειρησιακών δυνατοτήτων που διέθετε το νεότευκτο θωρηκτό, της αναμφισβήτητης ηγετικής ικανότητας και τόλμης του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, όπως και του υψηλότατου ηθικού των ελληνικών πληρωμάτων όλου ανεξαιρέτως του ελληνικού στόλου. Η επιτυχής κατάληψη των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου και η κατίσχυση των ελληνικών όπλων στις Ναυμαχίες της Έλλης και την Λήμνου είχαν ως αποτέλεσμα ο «Γ. Αβέρωφ» να αποκτήσει διαστάσεις συμβόλου στη λαϊκή μνήμη: ένας μύθος είχε πια γεννηθεί.

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ελλάδα παρέμεινε ουδέτερη. Όμως, το 1917 η Κυβέρνηση του Ε. Βενιζέλου απεφάσισε να συμμετάσχει στον πόλεμο, στο πλευρό των Συμμάχων. Με το τέλος της παγκόσμιας σύρραξης -Οκτώβριος 1918- η Τουρκία συνθηκολόγησε (ανακωχή του Μούδρου) και η Ελλάδα βρέθηκε στην πλευρά των νικητών. Το «Γ. Αβέρωφ» κατέπλευσε στην Κωνσταντινούπολη και εκεί ύψωσε την ελληνική σημαία ως μία από τις νικήτριες δυνάμεις του Μεγάλου Πολέμου. Συμπερασματικά, ο πλήρης έλεγχος της Μεσογείου από το συμμαχικό ναυτικό και η επιτυχία της συμμαχικής ναυτικής στρατηγικής, που απέβλεπε στον αποκλεισμό του στόλου των Κεντρικών Δυνάμεων στην Αδριατική και του τουρκικού στον Βόσπορο, στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτά ακριβώς τα πλήγματα που είχε επιφέρει ο ελληνικός στόλος και το «Γ. Αβέρωφ» στην Κωνσταντινούπολη και η ύψωση της ελληνικής σημαίας αποτέλεσαν τη δικαίωση του θάρρους και της αυταπάρνησης του ελληνικού πολεμικού στόλου στον αγώνα για εθνική ολοκλήρωση, σύμβολο πλέον ναυτικής τόλμης και ηρωισμού, διέγειρε τη συλλογική φαντασία και τα οράματα του Ελληνισμού.

Μετά την υπογραφή των συνθηκών ειρήνης το «Γ. Αβέρωφ» μαζί με τον υπόλοιπο στόλο μετέφερε τα ελληνικά στρατεύματα στην Ιωνία. Οι εξελίξεις των επιχειρήσεων στη Μικρά Ασία διέγραψαν γρήγορα αρνητική πορεία που κατέληξε στην Καταστροφή του ’22. Το «Γ. Αβέρωφ» βρέθηκε ξανά στα μικρασιατικά παράλια, τούτη τη φορά για να βοηθήσει στη μεταφορά των στρατευμάτων και του ξεριζωμένου ελληνικού στοιχείου.

Με την έναρξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ» τέθηκε και πάλι επικεφαλής, ως ναυαρχίδα του ελληνικού πολεμικού στόλου. Μετά ωστόσο τη κατάρρευση του μετώπου, τον Απρίλιο του 1941, το Υπουργείο Ναυτικών διέταξε την αυτοβύθιση του θωρηκτού, προκειμένου να μην περιέλθει στα χέρια του εχθρού. Στην καρδιά και στο φρόνημα των ελληνικών πληρωμάτων, η αναχώρηση των εναπομεινάντων πλοίων του στόλου στην Αλεξάνδρεια ήταν αδιανόητο να γίνει χωρίς την ασφαλή συντροφιά του «Μπάρμπα Γιώργη», του ηρωικού Θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ», όπως ήταν συνηθισμένο να ονομάζεται από τα πληρώματα. Έτσι λοιπόν, μετά τον επιτυχή κατάπλου του θωρηκτού στην Αλεξάνδρεια, το πλοίο κατευθύνθηκε στη Βομβάη για γενική επισκευή και επιθεώρηση. Αρχικά το «Γ. Αβέρωφ» δραστηριοποιήθηκε στον Ινδικό Ωκεανό, με αποστολή την προστασία νηοπομπών, που κατευθύνονταν από τη Βομβάη στο Άντεν. Στο τέλος του 1942 ο «Γ. Αβέρωφ» κατέπλευσε στο Πορτ Σάιντ, όπου συμμετείχε σε αποστολές προστασίας λιμένων. Με την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής στα τέλη του Σεπτεμβρίου του 1944 και ύστερα από απουσία σχεδόν τεσσάρων ετών, ο ένδοξος «Γ. Αβέρωφ» επέστρεψε στις 16 Οκτωβρίου 1944 το απόγευμα στην Ελλάδα, φέρνοντας μαζί του την τότε εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και αγκυροβόλησε πανηγυρικά στον φαληρικό όρμο. Στο χρονικό διάστημα 1947 έως 1949 το Θωρηκτό έγινε Αρχηγείο Στόλου στο Κερατσίνι. Όμως, το πλοίο είχε ‘γεράσει’ και το 1952 διατάχθηκε ο παροπλισμός του.

Από το 1957 μέχρι το 1983, το Θωρηκτό βρέθηκε πρυμνοδετημένο στον Πόρο. Το 1984 το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε να το αποκαταστήσει. Μετά από τριάντα χρόνια στο περιθώριο, το Θωρηκτό ξεκίνησε τη νέα του πορεία. Την ίδια χρονιά το πλοίο ρυμουλκήθηκε από τον Πόρο και κατέληξε στο Φάληρο, όπου άρχισαν οι εργασίες αποκατάστασής του. Το μέγεθος της δαπάνης για τη σταθεροποίηση – αποκατάσταση από το 1985 μέχρι σήμερα είναι μεγάλο και ένα μεγάλο μέρος των δαπανών προήλθε από δωρεές ιδιωτών, οι σημαντικότερες των οποίων ήταν της Κυπριακής Δημοκρατίας, της οικογένειας Λάτση και του Ιδρύματος Ωνάση. Σήμερα το πλοίο-μουσείο «Γ. Αβέρωφ» αποτελεί μνημείο που τιμά αυτούς που υπηρέτησαν και έπεσαν στη διάρκεια της ένδοξης ιστορίας του. Συνάμα διατηρεί ζωντανά τα μη απτά ανθρώπινα αποθέματα, όπως η κληρονομιά των θαλασσών, η σημασία των θαλασσίων μεταφορών και η ελκυστικότητα του ναυτικού επαγγέλματος, όπου η αξιοπρέπεια, το ήθος και η δημοκρατική αντίληψη, είναι κοινός τόπος συνάντησης όλων των ναυτικών. Το Πλωτό Ναυτικό Μουσείο Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ» αποτελεί εδώ και χρόνια μια δραστήρια εκπαιδευτική κοινότητα με καθημερινές επισκέψεις σχολείων, ιδρυμάτων, οργανισμών, καθώς και πλήθους ιδιωτών. Με τις επισκέψεις αυτές πραγματοποιείται και η δεύτερη πτυχή του οράματος του δωρητή, που ήθελε το πλοίο, παράλληλα με τον εθνικό του σκοπό, να εκπληρώνει και εκπαιδευτική αποστολή.

Είναι ζήτημα εάν στην παγκόσμια ιστορία του πολεμικού ναυτικού θα μπορούσαμε να συναντήσουμε άλλο πολεμικό πλοίο που να συνδέθηκε για σχεδόν μισό αιώνα με την ιστορία και τα πεπρωμένα ενός έθνους. Το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ», μοναδική ίσως εξαίρεση, μαζί με την προσωπικότητα και το πατριωτικό ήθος του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με τη διαμόρφωση ιστορικών γεγονότων εθνικής εμβέλειας χωρίς ουδέποτε να γνωρίσει την ήττα και την ατίμωση.

Ακόμα και μετά τον ειρηνικό επίλογο της πολεμικής του δράσης, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η ψυχή του «Μπάρμπα Γιώργη» εξακολουθούσε να παραμένει ζωντανή, έτοιμη για την τελευταία μάχη. Ο έρανος που προκήρυξε το Πολεμικό Ναυτικό, προκειμένου να συμβάλει στα έξοδα αποκατάστασης του πλοίου, επέφερε εξαιρετικά αποτελέσματα, απόδειξη του ισχυρού συμβολισμού που το θωρηκτό είχε εδραιώσει για δεκαετίες στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων. Ως «πλοίο εν ενεργεία», το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ» στέκεται σήμερα αγέρωχο, φωτεινό σύμβολο της ελληνικής ναυτοσύνης και του πολεμικού ηρωισμού. Στην τελευταία του μάχη, αυτή της ιστορικής μνήμης, το «Γ. Αβέρωφ» βγήκε για άλλη μια φορά νικητής.